Komedia skandynawska – jak bawi kino Danii, Norwegii i Szwecji

Komedia skandynawska rzadko bawi tak, jak komedia amerykańska. Zamiast gagów podanych wprost dostajesz bohaterów o kamiennych twarzach i sytuacje na granicy absurdu. Żart dociera z opóźnieniem. Poniżej znajdziesz cechy tego humoru, filmy z konkretnymi datami i nazwiskami oraz wskazówki, od czego zacząć.

Skąd bierze się humor filmów z Północy

Czarny humor i absurd codzienności

Filmweb w zestawieniu najlepszych filmów skandynawskich zauważa, że kino tego regionu kojarzy się widzom z czarnymi komediami, w których absurd miesza się z optymizmem i życiowymi tragediami. Redakcja Kreatywnej pisze wprost: nordyccy reżyserzy bardzo często sięgają po komedie i czarne komedie, a same filmy są nietypowe i nie trafią do każdego.

Ma to praktyczną konsekwencję. Skandynawska komedia zwykle nie zapowiada, kiedy wypada się śmiać. Śmierć, choroba psychiczna czy alkohol bywają tu punktem wyjścia dla żartu, a nie tematem tabu.

Kamienna powaga bohaterów

Mechanizm tego humoru najlepiej widać w “Jabłkach Adama”. Jak podsumowuje Kreatywna, film jest dowodem na to, że można śmiać się do utraty tchu, nawet jeśli bohaterowie utrzymują grobową powagę. Komizm nie siedzi w minie aktora. Siedzi w rozjeździe między spokojem postaci a absurdem sytuacji, w której się znalazła.

Dobrze pokazują to “Historie kuchenne” Benta Hamera z 2003 roku. Szwedzki Instytut Badań Domowych zleca zbadanie nawyków norweskich samotnych mężczyzn, a obserwator ma w milczeniu siedzieć na podwyższonym krześle w cudzej kuchni. Nikt w tym filmie nie mruga do widza, że to żart.

Filmy, od których warto zacząć

Poniższa tabela zbiera tytuły potwierdzone datami, krajami produkcji i nagrodami.

Duńskie czarne komedie

“Na rauszu” to duńsko-holendersko-szwedzka czarna komedia z 2020 roku w reżyserii Thomasa Vinterberga. Czterech znudzonych nauczycieli szkoły średniej postanawia codziennie pozostawać na lekkim rauszu i sprawdzić, jak niewielkie dawki alkoholu wpływają na ich pracę oraz życie towarzyskie. Film zdobył Oscara dla najlepszego filmu międzynarodowego i cztery Europejskie Nagrody Filmowe:

• dla najlepszego filmu
• dla reżysera
• dla aktora
• dla scenarzysty

Jeszcze dalej w stronę czarnego humoru idą “Jabłka Adama” z 2005 roku, duńsko-niemiecka produkcja Andersa Thomasa Jensena. Neofaszysta Adam trafia na resocjalizację pod opiekę niekonwencjonalnego pastora Ivana i ma upiec szarlotkę z jabłek z przykościelnego ogrodu. Film dostał nagrodę publiczności Warszawskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w 2005 roku i był duńskim kandydatem do Oscara.

Norweski humor codzienności

“Elling” z 2001 roku w reżyserii Pettera Naessa powstał na podstawie powieści Ingvara Ambjornsena “Broedre i blodet”. Amerykańska Akademia Filmowa nominowała go w 2002 roku w kategorii filmu nieanglojęzycznego, a w samej Norwegii obejrzało go 750 tysięcy widzów. Rok później film zdobył nagrodę publiczności warszawskiego festiwalu.

“Obywatel roku” Hansa Pettera Molanda z 2014 roku przesuwa gatunek w stronę kryminału. Nils, grany przez Stellana Skarsgarda, prowadzi pług śnieżny. Po śmierci syna wskutek narkotykowych porachunków postanawia dokonać zemsty. Angielski tytuł “In Order of Disappearance” mówi o konstrukcji filmu więcej niż polski.

Lżejszy ton ma “Przeminęło z kobietą” z 2007 roku, również w reżyserii Pettera Naessa, nakręcone na podstawie debiutanckiej powieści Erlenda Loe.

Szwedzkie komediodramaty

“Mężczyzna imieniem Ove” z 2015 roku to szwedzki komediodramat Hannesa Holma, adaptacja książki Fredrika Backmana z 2012 roku. Film zebrał dwie nominacje do Oscara: za film nieanglojęzyczny i za charakteryzację. Życie zrzędliwego wdowca zmienia się, gdy naprzeciwko wprowadzają się nowi sąsiedzi: irańska imigrantka Parvaneh, jej szwedzki mąż i dwie córki.

Po lżejszą odmianę szwedzkiego humoru sięgnij po “Stulatka, który wyskoczył przez okno i zniknął” z 2013 roku. Cała fabuła rusza z miejsca, gdy tytułowy Allan postanawia po prostu wyjść przez okno i uciec w świat.

Reżyserzy, którzy ukształtowali ten gatunek

Zamiast szukać pojedynczych tytułów, łatwiej iść tropem nazwisk. Cztery z nich wracają w zestawieniach najczęściej:

• Thomas Vinterberg – Dania, autor nagrodzonego Oscarem “Na rauszu”
• Anders Thomas Jensen – Dania, reżyser i scenarzysta “Jabłek Adama”
• Bent Hamer – Norwegia, twórca “Historii kuchennych”
• Petter Naess – Norwegia, reżyser “Ellinga” i “Przeminęło z kobietą”

Powtarzają się też aktorzy. Mads Mikkelsen zagrał zarówno pastora Ivana w “Jabłkach Adama”, jak i nauczyciela Martina w “Na rauszu”, co daje dobry punkt odniesienia do porównania obu filmów.

Motywy, które wracają w komediach z Północy

Zestaw tematów jest zaskakująco stały:

• instytucje i procedury doprowadzone do absurdu, jak badanie nawyków kuchennych w “Historiach kuchennych”
• sąsiedztwo i mała społeczność jako scena konfliktu, widoczne w “Mężczyźnie imieniem Ove”
• spotkanie kultur, gdy do szwedzkiego osiedla wprowadza się rodzina imigrantów
• alkohol i praca, potraktowane wprost w “Na rauszu”
• resocjalizacja i religia, które napędzają fabułę “Jabłek Adama”

Widać też różnicę w dawkowaniu żartu między krajami. Duńskie produkcje częściej idą w stronę czarnej komedii, norweskie w stronę humoru obyczajowego, a szwedzkie w stronę komediodramatu.

Jak wybrać film dla siebie

Przy pierwszym seansie liczą się trzy rzeczy: twój próg tolerancji na czarny humor, gotowość na wolniejsze tempo i chęć czytania napisów zamiast oglądania wersji z lektorem. Czarny humor cię odrzuca? Zacznij od “Mężczyzny imieniem Ove” lub “Historii kuchennych”. Jeśli lubisz mocniejsze uderzenie, sięgnij od razu po “Jabłka Adama”.

Trzy typowe błędy widza wchodzącego w ten gatunek to:

• mylenie komedii z kryminałem, bo w zestawieniach filmów skandynawskich oba gatunki stoją obok siebie
• ocenianie filmu po pierwszych dziesięciu minutach, zanim ujawni się rozjazd między powagą a absurdem
• traktowanie każdej produkcji z regionu jako tej samej szkoły humoru, mimo różnic między Danią, Norwegią a Szwecją

W serwisach streamingowych łatwiej trafić na seriale niż na pełne metraże. Warto znać trzy tytuły:

• “Lilyhammer” z lat 2012-2014, opisywany jako komedia kryminalna
• “Norsemen” z lat 2016-2020, komedia
• “Post Mortem: W Skarnes nie umiera nikt” z 2021 roku, czarna komedia

Pierwszy z nich na każdym kroku ukazuje różnice między skandynawską i amerykańską mentalnością.

Festiwale i publiczne pieniądze na produkcję

Gatunek nie utrzymuje się wyłącznie z biletów. Norweski Instytut Filmowy finansuje filmy, seriale i gry na czterech etapach:

• rozwój projektu
• produkcja
• promocja
• dystrybucja

Dzięki temu twórcy realizują projekty o ryzykownym humorze bez oglądania się na wyniki otwarcia.

Drugim kanałem są festiwale. Nagrodę publiczności Warszawskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego dostały zarówno “Elling” w 2002 roku, jak i “Jabłka Adama” w 2005. Dla polskiego widza to często pierwszy kontakt z tymi tytułami, na długo przed ich wejściem do serwisów streamingowych.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są fajne skandynawskie filmy?

Jeśli interesuje cię strona komediowa, zacznij od pięciu tytułów:

• “Elling” z 2001 roku
• “Historie kuchenne” z 2003 roku
• “Jabłka Adama” z 2005 roku
• “Mężczyzna imieniem Ove” z 2015 roku
• “Na rauszu” z 2020 roku

Każdy z nich zauważyła Amerykańska Akademia Filmowa, więc łatwo je znaleźć z polskimi napisami.

Jaki jest dobry film szwedzki?

Najbezpieczniejszy wybór to “Mężczyzna imieniem Ove” Hannesa Holma z 2015 roku, czyli adaptacja powieści Fredrika Backmana nominowana do Oscara w dwóch kategoriach. Lżejsza propozycja to “Stulatek, który wyskoczył przez okno i zniknął” z 2013 roku.

Jakie są 10 najśmieszniejszych komedii?

Jednej takiej listy nie ma. Serwisy filmowe opierają rankingi na ocenach użytkowników, a te zmieniają się w czasie. W obrębie kina z Północy najczęściej powracają filmy z tabeli powyżej, a wśród seriali “Lilyhammer” oraz “Norsemen”.

Źródła:

• Wikipedia – Na rauszu
• Wikipedia – Jabłka Adama
• Wikipedia – Elling
• Wikipedia – Mężczyzna imieniem Ove
• Wikipedia – Historie kuchenne
• Wikipedia – Obywatel roku
• Kreatywna.pl – Najlepsze skandynawskie filmy na jesienne wieczory
• Filmweb – Najlepsze filmy skandynawskie. Top 20 filmów, które warto obejrzeć
• Dobry Film, Zły Film – Trzy dobre komedie ze Skandynawii
• Unity Line – Najlepsze skandynawskie filmy i seriale na Netfliksie
• Norwegian Film Institute – strona główna