Wycieczka szkolna do Warszawy śladami “Kamieni na szaniec” i “Lalki”

Warszawa śladami Kamieni na szaniec to trasa na jedno przedpołudnie. Prowadzi przez miejsca, które Aleksander Kamiński opisał w lekturze, i da się ją przejść pieszo. Druga trasa, śladami “Lalki”, biegnie częściowo tymi samymi ulicami, tylko w realiach z czasów Bolesława Prusa. Poniżej znajdziesz punkty obu spacerów, adresy, czasy przejścia i wskazówki przydatne przy układaniu programu wyjazdu.

Kim byli Alek, Zośka i Rudy

To trzej główni bohaterowie książki Aleksandra Kamińskiego. Jan Bytnar “Rudy” dowodził hufcem-plutonem “Południe” w Grupach Szturmowych Szarych Szeregów. Wszyscy trzej chodzili do tej samej warszawskiej szkoły. Zanim klasa ruszy na trasę, sprawdź, czy uczniowie kojarzą, kto jest kim. Bez tego kolejne przystanki zlewają się w ciąg podobnych do siebie tablic.

Punkty na trasie śladami “Kamieni na szaniec”

Układ trasy różni się między organizatorami, ale rdzeń zostaje ten sam. Wariant pieszy prowadzi spod pomnika Kopernika do pomnika Akcji pod Arsenałem, a po drodze mija:

• plac Marszałka Piłsudskiego,
• Ogród Saski,
• Grób Nieznanego Żołnierza,
• plac Małachowskiego z gmachem Zachęty.

Wariant autokarowy dokłada do tego obiekty zamknięte.

Liceum imienia Stefana Batorego

Szkoła stoi przy ulicy Myśliwieckiej 6. Gmach powstał w latach 1922-1924 według projektu Tadeusza Tołwińskiego i to tutaj uczyli się bohaterowie lektury. W budynku działa Muzeum Szkolne, a naprzeciw wejścia do auli wisi tablica poświęcona Krzysztofowi Kamilowi Baczyńskiemu, odsłonięta w styczniu 1974 roku. Zwiedzanie szkoły wydłuża cały spacer mniej więcej o godzinę. Trzeba je zaplanować wcześniej, nie dopisać w ostatniej chwili.

Pomnik Kopernika i plac Unii Lubelskiej

Oba miejsca opowiadają o Małym Sabotażu. Na Krakowskim Przedmieściu Alek zdjął z cokołu pomnika niemiecką tablicę, a na placu Unii Lubelskiej namalował kotwicę na Pomniku Lotnika. Instytut Pamięci Narodowej wymienia pomnik Kopernika, gmach Zachęty i dawny Arsenał Królewski jako miejsca opisane wprost na kartach książki. 27 września 2022 roku instytut udostępnił po nich wirtualny spacer, który dobrze sprawdza się jako przygotowanie w klasie przed wyjazdem.

Aleja Szucha i Pawiak

Mauzoleum Walki i Męczeństwa przy alei Szucha 25 zajmuje dawną siedzibę Gestapo i należy do Muzeum Niepodległości w Warszawie. Tam prowadzono przesłuchania. Muzeum Więzienia Pawiak upamiętnia z kolei miejsce, w którym przetrzymywano Jana Bytnara. Oba obiekty wchodzą do wariantu autokarowego, bo pieszo dystans między nimi rozsadza harmonogram.

Zbieg Długiej i Bielańskiej

Akcja pod Arsenałem odbyła się 26 marca 1943 roku. Oddział pod dowództwem Stanisława Broniewskiego “Orszy” zaatakował więzienną ciężarówkę na zakręcie, gdzie zwalniała najbardziej. Uwolnił wtedy 21 osób, wśród nich Jana Bytnara. Plan zakładał “zaatakowanie budy więziennej na łuku zakrętu z Bielańskiej w Nalewki, kiedy prędkość samochodu była najmniejsza”. Konkretna data i konkretna liczba działają na uczniów mocniej niż ogólnikowe “brawurowa akcja”.

Powązki Wojskowe

Na Powązkach Wojskowych leży kwatera A20 oraz grób Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. To naturalne zamknięcie trasy. Wymaga jednak osobnego dojazdu i mniej więcej godziny.

Ile czasu zajmuje trasa i dla jakich klas

Trzy niezależne opisy tej samej trasy podają zbliżone wartości, ale różnią się sposobem przemieszczania.

Wariant jednodniowy z dojazdem spoza Warszawy obejmuje zwykle:

• Liceum imienia Stefana Batorego,
• aleję Szucha,
• aleję Niepodległości 159 z mieszkaniem Rudego,
• pomnik Kopernika,
• miejsce Akcji pod Arsenałem,
• Muzeum Więzienia Pawiak,
• Powązki Wojskowe.

To pełny dzień, bez miejsca na dodatkowe muzeum.

Warszawa z kart “Lalki”

Drugą trasę, Śladami Lalki po Warszawie, dzieli od pierwszej zupełnie inny nastrój. Powieść Bolesława Prusa ukazywała się w odcinkach w latach 1887-1889 w dzienniku “Kurier Codzienny”, a druk ruszył 29 września 1887 roku w porannym dodatku. Wydanie książkowe wyszło w 1890 roku nakładem oficyny Gebethner i Wolff. Akcja zaczyna się w pierwszych miesiącach 1878 roku i kończy w październiku 1879 roku.

Prus trzymał się autentycznej topografii miasta i realiów życia jego mieszkańców. Dlatego spacer po powieści działa też jako lekcja o dziewiętnastowiecznej Warszawie, nie tylko jako powtórka z lektury.

Krakowskie Przedmieście i Hotel Europejski

Spacer zaczyna się przy Teatrze Wielkim, a kończy przy pomniku Kopernika. Po drodze prowadzi przez:

• kościół Kapucynów,
• Pałac Paca,
• Krakowskie Przedmieście,
• kościół Karmelitów,
• Hotel Europejski,
• Uniwersytet Warszawski,
• kościół Świętego Krzyża.

W Hotelu Europejskim mieściła się cukiernia Lourse, obecna na kartach powieści. Przy Krakowskim Przedmieściu 7 stoi kamienica Józefa Grodzickiego, w której miał mieszkać Ignacy Rzecki. Cały spacer liczy około 2 kilometrów i zajmuje do 2 godzin. Organizatorzy kierują go do uczniów szkół ponadpodstawowych.

Powiśle, Ogród Saski i Łazienki

Prus zestawił w powieści kilka Warszaw naraz: arystokratyczną z Łazienkami i Ogrodem Saskim, żydowskie Nalewki oraz Powiśle zamieszkane przez najuboższych. Ten kontrast najłatwiej pokazać w terenie, schodząc z reprezentacyjnego traktu w stronę skarpy. Nie trzeba do tego osobnego przewodnika. Wystarczy zaplanować dwadzieścia minut więcej.

Jak połączyć obie trasy w jednym wyjeździe

Obie stykają się w jednym punkcie: przy pomniku Kopernika na Krakowskim Przedmieściu. Tam kończy się spacer literacki i tam zaczyna się pieszy wariant trasy wojennej. Najprostszy układ dnia wygląda więc tak: rano dwugodzinny spacer od Teatru Wielkiego, potem przerwa na posiłek, po południu trasa śladami bohaterów lektury. Jest jedno ale. Pierwszą trasę organizatorzy kierują do szkół ponadpodstawowych, a drugą do klas siódmych i ósmych, więc dla jednej klasy jedna z nich będzie za trudna albo za prosta. Ósmoklasistom lepiej skrócić wersję literacką do kilku przystanków.

Co jeszcze warto dopisać do programu

Dwie pozycje uzupełniają ten wyjazd najlepiej, ale obie mają twarde ograniczenia organizacyjne.

• Muzeum Powstania Warszawskiego przy ulicy Grzybowskiej 79. Otwiera się o 8.00 w poniedziałki, środy, czwartki i piątki oraz o 10.00 w weekendy, a zamyka o 18.00. We wtorki nie pracuje.
• Centrum Nauki Kopernik z warsztatami w Laboratoriach dla klas siódmych i starszych. Bilety kupisz wyłącznie przez internet, a samo centrum zaleca planowanie wizyty z wyprzedzeniem.

Typowe błędy przy planowaniu wyjazdu

• Wtorkowy termin z Muzeum Powstania Warszawskiego w programie. Tego dnia muzeum nie pracuje.
• Bilety do Centrum Nauki Kopernik kupowane na miejscu. Sprzedaż idzie tylko przez internet.
• Zwiedzanie Liceum imienia Stefana Batorego dopisane do napiętego harmonogramu. To dodatkowa godzina, nie kwadrans.
• Pełna trasa wojenna i pełny spacer literacki w jednym dniu dla tej samej klasy. Razem daje to siedem godzin chodzenia.
• Wyjście na trasę, zanim klasa omówi, kim byli Alek, Zośka i Rudy. Przystanki bez tej wiedzy niewiele znaczą.

Wycieczka szkolna Warszawa w takim układzie nie jest przebieżką po tablicach pamiątkowych. Uczniowie dostają dwa obrazy tego samego miasta: jeden z lat, gdy Wokulski chodził po Krakowskim Przedmieściu, drugi z czasu, gdy tą samą ulicą szedł Alek po tablicę z pomnika Kopernika. Reszta zależy od tego, ile miejsca w planie zostawisz na zatrzymanie się i rozmowę.

Źródła:

• Biuro Podróży Junior – Warszawa śladami “Kamieni na szaniec”
• LO im. Stefana Batorego w Warszawie – Historia szkoły
• Instytut Pamięci Narodowej – Śladami bohaterów “Kamieni na szaniec”, wirtualny spacer
• Muzeum Niepodległości – Mauzoleum Walki i Męczeństwa
• Dzieje.pl – Akcja pod Arsenałem
• Atrakcje Bez Granic – Szlakiem Kamieni na szaniec
• Poznaj Warszawę – Śladami lektury Kamienie na szaniec
• Gracetour – Śladami bohaterów Kamieni na Szaniec
• Biuro Turystyczne Trybała – Wycieczka szkolna do Warszawy szlakiem Kamieni na szaniec
• Wikipedia – Lalka (powieść)
• Culture.pl – Bolesław Prus, Lalka
• Atrakcje Bez Granic – Spacer śladami Lalki
• Muzeum Powstania Warszawskiego – strona główna
• Centrum Nauki Kopernik – strona główna