Historia i rozwój polskiego kina komediowego od kina niemego do dziś

Polska komedia filmowa ma ponad sto lat. Zaczęła się od niemej farsy z 1908 roku, w latach 30. żyła piosenką i gwiazdami ekranu, w PRL-u wyśmiewała absurdy systemu, a po 1989 roku przeszła przez gangsterską komedię, groteskę i falę komedii romantycznych. Oto kolejne etapy – z tytułami, twórcami i cechami każdego okresu.

Pierwsze komedie w kinie niemym

Komedia była obecna w polskim kinie od samego początku. Pierwszym polskim filmem pokazanym w kinie była komedia Antoś po raz pierwszy w Warszawie (1908) w reżyserii Georges’a Meyera, z Antonim Fertnerem w roli głównej. Po odzyskaniu niepodległości produkcja filmowa nabrała rozpędu, a kino patriotyczne zaczęło przeplatać się z melodramatami i komediami.

Przemysł filmowy II Rzeczypospolitej był jednak rozdrobniony. W latach 1919-1939 146 spółek wyprodukowało 321 filmów, czyli przeciętnie dwa-trzy tytuły na studio. Większą rolę niż reżyserzy odgrywali wtedy producenci.

Lata 30.: dźwięk, szlagiery i gwiazdy ekranu

Przełomem okazał się dźwięk – od 1930 roku film dźwiękowy stał się standardem. Pierwszym polskim filmem z nagranymi dialogami była Moralność pani Dulskiej (1930) Bolesława Newolina, ale jej ścieżka dźwiękowa zapisana na płytach gramofonowych się nie zachowała. Komedia Każdemu wolno kochać (1933) Mieczysława Krawicza i Janusza Warneckiego była już udźwiękowiona bezpośrednio.

W komediach tamtych lat ważne były pomyłki, piosenka i popularni aktorzy. Dobrze to widać na przykładach:

• Czy Lucyna to dziewczyna? (1934) Juliusza Gardana – komedia farsowa,
• Ada! To nie wypada! (1936) Konrada Toma – komedia muzyczna i komedia pomyłek z Lodą Niemirzanką, Antonim Fertnerem, Kazimierzem Junoszą-Stępowskim i Aleksandrem Żabczyńskim,
• Piętro wyżej (1937) Leona Trystana – film, w którym Eugeniusz Bodo parodiuje Mae West.

Z filmu Ada! To nie wypada! pochodzą znane szlagiery dwudziestolecia: tytułowa piosenka oraz tango „Nie kochać w taką noc to grzech” (muzyka Zygmunt Wiehler, słowa Jerzy Jurandot). Film nie przetrwał w całości. W 2014 roku zdigitalizowano go z trzech kopii ze zbiorów Filmoteki Narodowej i uzupełniono o 5 minut, ale nadal nie jest kompletny. Eugeniusz Bodo należał do najbardziej uznanych gwiazd polskiego kina przed II wojną światową.

Powojenne komedie: od Skarbu do Samych swoich

Wojna przerwała rozwój kina. Pierwszą powojenną polską komedią był Skarb (1948) Leonarda Buczkowskiego. Wiele komedii z lat 60. i 70. trafia dziś do zestawień kultowych polskich filmów.

Tadeusz Chmielewski nakręcił m.in. Ewa chce spać, Walet pikowy (1963), Pieczone gołąbki (1966), Jak rozpętałem II wojnę światową (1969), Nie lubię poniedziałku (1971) i Wiosna panie sierżancie (1974). Sylwester Chęciński to autor filmów Sami swoi (1967), Nie ma mocnych (1974) i Kochaj albo rzuć (1977). W tym samym czasie Janusz Majewski zrealizował komedię Sublokator (1967).

Obok komedii obyczajowej pojawiła się groteska. Posługiwali się nią Marek Piwowski w Rejsie (1970) i Andrzej Kondratiuk w Hydrozagadce (1970).

Stanisław Bareja i komedia absurdu

Stanisław Bareja tak tłumaczył wybór zawodu: „Chyba w ogóle dlatego zostałem reżyserem, by móc robić komedie”. Jego najważniejsze filmy to:

• Poszukiwany, poszukiwana (1972),
• Nie ma róży bez ognia (1974),
• Brunet wieczorową porą (1976),
• Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (1978),
• Miś (1980).

Miś zalicza się do pokłosia kina moralnego niepokoju, a słomiana kukła misia była odczytywana przez widzów jako symbol Wielkiego Brata. Katarzyna Kebernik w eseju o polskiej komedii w XXI wieku zwraca uwagę, że o sukcesie Misia i Nie lubię poniedziałku zdecydowała drapieżna obserwacja rzeczywistości, a żarty z tamtych lat opierały się na alegorii i metaforze o zamierzonym odczytaniu.

Juliusz Machulski i kino popularne lat 80.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kinematografia się załamała, a twórcy musieli omijać wątki polityczne. Głównym nurtem stało się kino popularne, które zapoczątkował Juliusz Machulski komediami Vabank (1981) i Seksmisja (1983). Szczególną popularność zdobyły satyryczne komedie różnych twórców, m.in. Romana Załuskiego (Wyjście awaryjne, 1982; Kogel-mogel, 1988). Do klasyki tej dekady należą też C.K. Dezerterzy (1985) Janusza Majewskiego i Piłkarski poker (1988) Janusza Zaorskiego.

Machulski, cytowany przez Culture.pl, tak opisywał gatunek: „Rozbawić człowieka jest znacznie trudniej niż zmusić do płaczu czy przestraszyć”.

Komedia po 1989 roku

Transformacja ustrojowa przyniosła kryzys: frekwencja w kinach spadła, a na ekrany masowo trafiały filmy amerykańskie. Kino odbudowały filmy rozrywkowe – roczna liczba widzów wzrosła z 10 milionów na początku transformacji do 27 milionów w 1999 roku.

Część komedii lat 90. łączyła humor z kinem sensacyjnym. Kiler (1997) Machulskiego doczekał się kontynuacji Kilerów 2-óch, a Sztos (1997) i Chłopaki nie płaczą Olafa Lubaszenki wpisały się w tak zwany nurt bandycki – kino o nowej Polsce targanej przestępczością. Równolegle rozwijała się groteska Marka Koterskiego: od Nic śmiesznego (1995) do Dnia świra (2002), który przyniósł reżyserowi szczyt popularności. Machulski nakręcił w tym czasie także Pieniądze to nie wszystko (2001) i Vinci (2004).

Komedia w XXI wieku i spór o kondycję gatunku

Według Katarzyny Kebernik („Pleograf”, nr 4/2020) w ostatnich 10-15 latach rynek zdominowały komedie romantyczne. Wiele komedii produkują lub współprodukują TVP, Polsat i TVN, a Listy do M. (2011) Mitji Okorna są przykładem przenoszenia zachodnich formatów. Autorka wskazuje kilka przyczyn słabszej oceny współczesnych komedii:

• brak tradycji starannie zrobionych filmów środka dla masowego widza,
• wulgaryzację, czyli przekonanie, że przekleństwa i aluzje same w sobie są śmieszne,
• telenowelizację – upodabnianie się komedii telewizyjnych producentów do telenowel,
• słabe scenariusze.

Ten obraz nie jest jednolity. W tym samym tekście pojawiają się udane komediodramaty obyczajowe, takie jak Chce się żyć (2013) Macieja Pieprzycy i Moje córki krowy (2015) Kingi Dębskiej. Osobnym zjawiskiem stały się komedie przetwarzające polską rzeczywistość w duchu postnostalgii: Wojna polsko-ruska (2008) Xawerego Żuławskiego, musical Disco polo (2015) Macieja Bochniaka i Córki dancingu (2015) Agnieszki Smoczyńskiej.

Polska komedia filmowa w pigułce

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są stare polskie filmy komediowe?

Do najstarszych należą nieme Antoś po raz pierwszy w Warszawie (1908) oraz przedwojenne komedie dźwiękowe: Każdemu wolno kochać (1933), Czy Lucyna to dziewczyna? (1934), Ada! To nie wypada! (1936), Piętro wyżej (1937) i Włóczęgi (1939). Pierwszą komedią nakręconą po wojnie był Skarb (1948) Leonarda Buczkowskiego.

Kto jest twórcą wielu polskich komedii?

Wiele klasycznych polskich komedii nakręcili czterej reżyserzy:

• Stanisław Bareja – m.in. Miś i Brunet wieczorową porą,
• Juliusz Machulski – m.in. Vabank, Seksmisja i Kiler,
• Tadeusz Chmielewski – m.in. Jak rozpętałem II wojnę światową i Nie lubię poniedziałku,
• Sylwester Chęciński – m.in. Sami swoi i Nie ma mocnych.

W latach 80. wiele popularnych komedii nakręcił też Roman Załuski.

Jakie są 10 najlepszych polskich komedii?

Nie ma jednej obiektywnej listy. W rankingu Filmwebu opartym na średniej ważonej ocen użytkowników (stan z września 2026 roku) w pierwszej dziesiątce są m.in. Piętro wyżej (1937), Magnaci i czarodzieje (2021), Jak rozpętałem drugą wojnę światową (1969), Lekarstwo na miłość (1966), Włóczęgi (1939), Chłopaki nie płaczą, Dzień świra (2002) i Miś (1980). W zestawieniach redakcyjnych najczęściej powtarzają się Sami swoi, Rejs, Miś, Vabank, Seksmisja, Kiler i Dzień świra.

Źródła:

• Wikipedia – Kinematografia polska
• Wikipedia – Ada! To nie wypada!
• Culture.pl – Mistrzowie polskiej komedii
• Akademia Polskiego Filmu – Komedia polska w XXI wieku – upadek gatunku? Próba analizy przyczyn
• Facetpo40 – 20 kultowych polskich komedii
• Jambox – Kultowe polskie komedie
• Filmweb – Najlepsze polskie komedie, ranking