„Gęsta krew”: objawy, badania i bezpieczne sposoby postępowania

„Gęsta krew” to potoczne określenie, a nie diagnoza. Lekarze mówią w takiej sytuacji o zwiększonej lepkości krwi, czyli stanie, w którym krew trudniej przepływa przez naczynia, zwłaszcza te najmniejsze. Najczęstszą, odwracalną przyczyną jest odwodnienie. Rzadziej za zagęszczeniem krwi stoją choroby szpiku lub nadmiar białek w osoczu. Poniżej wyjaśniamy, co oznacza to pojęcie, jakie objawy mogą mu towarzyszyć, jakie badania zleca lekarz i dlaczego nie da się „rozrzedzić” krwi dietą.

Co oznacza gęsta krew w języku lekarzy

Zwiększona lepkość krwi to stan, w którym rośnie tarcie między warstwami płynącej krwi. Ma to największe znaczenie w mikrokrążeniu, czyli w drobnych naczyniach. Skutkiem może być gorsze ukrwienie tkanek i narządów oraz większe ryzyko tworzenia się zakrzepów (Medycyna Praktyczna).

Lepkość krwi zależy przede wszystkim od trzech czynników:

• hematokrytu, czyli stosunku objętości krwinek czerwonych do objętości krwi – im jest wyższy, tym krew jest bardziej lepka,
• lepkości osocza, na którą wpływa głównie stężenie białek, zwłaszcza fibrynogenu i immunoglobulin,
• właściwości krwinek czerwonych, czyli ich elastyczności i skłonności do zlepiania się.

Gęsta krew a skłonność do zakrzepów

Potocznie „gęstą krwią” nazywa się też nadkrzepliwość, czyli trombofilię. To jednak inne zjawisko. Trombofilia jest wrodzoną lub nabytą predyspozycją do żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, a jej postać wrodzona dotyczy około 8% populacji. Większość stanów nadkrzepliwości nie daje charakterystycznych objawów (Diagnostyka). Zwiększona lepkość wynika natomiast z nadmiaru krwinek lub białek w osoczu. Najczęstszą pojedynczą przyczyną trombofilii wrodzonej jest mutacja czynnika V Leiden – dotyczy ona średnio około 5% populacji ogólnej, w zależności od badanej grupy od 3 do 7% (Medycyna Praktyczna).

Najczęstsze przyczyny zwiększonej lepkości krwi

Odwodnienie

Odwodnienie to jedna z najczęstszych przyczyn „gęstej krwi”. Pojawia się przy utracie płynów, na przykład z powodu biegunki, wymiotów, gorączki, intensywnego pocenia się podczas wysiłku w upale albo gdy pijemy za mało. Jest to stan odwracalny. Zmniejsza się wtedy objętość osocza, więc krew jest gęstsza względnie, a nie dlatego, że przybyło w niej krwinek.

Nadmiar krwinek czerwonych

Nadkrwistość może być pierwotna, jak w czerwienicy prawdziwej, czyli chorobie nowotworowej szpiku. Może też być wtórna i stanowić reakcję organizmu na przewlekłe niedotlenienie, na przykład u palaczy lub osób z chorobami płuc. Hematokryt mogą podnosić również niektóre leki i hormony: sterydy anaboliczne, doustne środki antykoncepcyjne i erytropoetyna.

Choroby i stany związane z większą lepkością

• paraproteinemie, na przykład makroglobulinemia Waldenströma i szpiczak plazmocytowy,
• zwiększone stężenie fibrynogenu przy zakażeniach i nowotworach złośliwych,
• białaczki (dużo krwinek białych) i nadpłytkowości (dużo płytek krwi),
• zespół metaboliczny i cukrzyca,
• przewlekła obturacyjna choroba płuc i zespół bezdechu sennego.

Najpoważniejszą postacią jest zespół nadlepkości. To stan zagrożenia życia, który występuje najczęściej w makroglobulinemii Waldenströma i szpiczaku plazmocytowym.

Zbyt gęsta krew – objawy

Zwiększona lepkość krwi często nie powoduje charakterystycznych objawów. Jeśli się pojawiają, zwykle są niespecyficzne i mogą mieć wiele innych przyczyn:

• bóle głowy lub uczucie ciężkości głowy,
• zawroty głowy i szum w uszach,
• przejściowe zaburzenia widzenia, tak zwane mroczki,
• zmęczenie, senność i kłopoty z koncentracją,
• drętwienie palców i zimne dłonie lub stopy,
• krwawienia z błon śluzowych.

W cięższych przypadkach mogą wystąpić objawy sercowo-płucne, takie jak duszność czy niewydolność serca, a nawet zawał, udar lub uszkodzenie nerek.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Na zakrzepicę żył głębokich mogą wskazywać ból łydki przy chodzeniu i ucisku, obrzęk łydki lub całej nogi oraz ocieplenie kończyny. Nagła duszność, której może towarzyszyć ból w klatce piersiowej i kaszel, bywa objawem zatorowości płucnej. Takie dolegliwości wymagają natychmiastowego kontaktu z lekarzem lub wezwania pomocy.

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu gęstej krwi

Nie istnieje jedno badanie, które samo potwierdzi rozpoznanie. Lepkości krwi zwykle się nie mierzy – lekarz ocenia ją pośrednio na podstawie innych wyników:

Punktem wyjścia jest zwykle morfologia z hematokrytem. O dalszych badaniach decyduje lekarz na podstawie wyników i objawów (ALAB laboratoria).

Leczenie zależy od przyczyny

Zwiększona lepkość krwi jest objawem, a nie osobną chorobą, dlatego leczy się jej przyczynę:

• przy odwodnieniu często wystarcza odpowiednie nawodnienie,
• przy nadmiarze krwinek czerwonych stosuje się upusty krwi (flebotomie), a w bardziej zaawansowanych postaciach leki ograniczające wytwarzanie krwinek,
• przy nadmiarze białek osocza wykonuje się plazmaferezę, czyli oczyszczanie osocza – zabieg zwykle powtarza się kilka razy w odstępach kilkudniowych i łagodzi on objawy, ale nie usuwa przyczyny,
• przy chorobach przewlekłych, takich jak cukrzyca, otyłość czy przewlekła obturacyjna choroba płuc, podstawą jest leczenie choroby podstawowej.

Leki przeciwpłytkowe stosuje się tylko w wybranych przypadkach i wyłącznie z zalecenia lekarza.

Dieta, zioła i suplementy

Według Medycyny Praktycznej nie ma ziół ani witamin, które obniżają lepkość krwi, i nie istnieje dieta „rozrzedzająca krew”. Osoby ze skłonnością do nadkrwistości nie powinny też przyjmować suplementów żelaza bez konsultacji z lekarzem. Do codziennych nawyków, które sprzyjają prawidłowemu krążeniu, należą:

• odpowiednie nawodnienie – Światowa Organizacja Zdrowia zaleca około 30 ml wody na kilogram masy ciała dziennie (Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej PZH),
• niepalenie tytoniu i ograniczenie alkoholu,
• regularna aktywność fizyczna i unikanie długiego unieruchomienia,
• kontrola ciśnienia, lipidów i masy ciała.

Najczęściej zadawane pytania

Czy gęsta krew przy pobieraniu oznacza, że krew jest za gęsta?

Zasadniczo nie. Gdy krew słabo leci podczas pobrania, najczęstszymi przyczynami są odwodnienie, stres, skurcz naczyń z powodu niskiej temperatury lub budowa żył.

Czy picie wody wpływa na gęstość krwi?

Tak, u osoby odwodnionej, ale poza tym zdrowej. Utrata płynów zmniejsza objętość osocza, co względnie podnosi hematokryt i lepkość. Woda nie zastąpi jednak leczenia, gdy przyczyną jest choroba.

Czy gęsta krew powoduje wysokie ciśnienie?

Odwodnienie może przejściowo podnieść ciśnienie tętnicze. W czerwienicy prawdziwej, w której krwinek czerwonych jest za dużo, może rozwinąć się nadciśnienie.

Czy gęsta krew to choroba?

Nie. To objaw, który może też przejściowo wystąpić u zdrowych osób, na przykład przy znacznym odwodnieniu. Czasem jednak towarzyszy nowotworom układu krwiotwórczego, dlatego utrzymujące się nieprawidłowe wyniki wymagają wyjaśnienia.

Jak rozrzedzić zbyt gęstą krew?

Samodzielnie, dietą czy ziołami – nie da się. Medycyna Praktyczna wprost wskazuje, że skutecznych domowych sposobów na obniżenie lepkości krwi nie ma. Gdy przyczyną jest odwodnienie, pomaga uzupełnienie płynów. Gdy przyczyną są choroby krwi lub osocza, potrzebne jest leczenie przyczynowe: flebotomia przy nadmiarze krwinek czerwonych albo plazmafereza przy nadmiarze białek, zawsze pod nadzorem lekarza.

Co się dzieje, gdy krew jest za gęsta?

Rośnie tarcie między warstwami krwi, co pogarsza ukrwienie drobnych naczyń i zwiększa ryzyko zakrzepów. W łagodniejszych przypadkach pojawiają się bóle i zawroty głowy, zmęczenie lub szum w uszach. W cięższych – duszność, niewydolność serca, a nawet zawał, udar czy uszkodzenie nerek.

Co jeść i pić na rozrzedzenie krwi?

Diety, która rozrzedza krew, nie ma – potwierdza to Medycyna Praktyczna. Jedynym potwierdzonym działaniem jest odpowiednie nawodnienie: Światowa Organizacja Zdrowia zaleca około 30 ml wody na kilogram masy ciała dziennie. Suplementów żelaza przy skłonności do nadkrwistości nie należy przyjmować bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem.

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Jeśli masz niepokojące objawy lub nieprawidłowe wyniki badań, skontaktuj się ze specjalistą.

Źródła:

• Medycyna Praktyczna – Gęsta krew (zwiększona lepkość krwi) – co to znaczy, objawy, przyczyny i leczenie
• ALAB laboratoria – Gęsta krew – co to oznacza? Objawy, przyczyny i badania
• Diagnostyka – Gęsta krew – czy zawsze oznacza trombofilię? Objawy i przyczyny
• Medycyna Praktyczna – Czy nadkrzepliwość jest dziedziczna?
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej PZH – Powrót do źródła, czyli kilka słów o wodzie