Wiwisekcja – definicja, znaczenie i historia sporu

Wiwisekcja to zabieg operacyjny wykonywany na żywym zwierzęciu w celach naukowych lub doświadczalnych. Słowo ma też drugie, przenośne znaczenie: bardzo dokładną analizę czegoś, na przykład czyjejś osobowości. Poniżej wyjaśniamy oba znaczenia, pochodzenie wyrazu, jego historię oraz to, jak dziś prawo Unii Europejskiej reguluje doświadczenia na zwierzętach.

Co to jest wiwisekcja i co oznacza to słowo

Słownik języka polskiego PWN podaje dwie definicje hasła. Pierwsza to „zabieg operacyjny dokonywany na żywym zwierzęciu w celach naukowych lub doświadczalnych”. Druga to „bardzo dokładna analiza czegoś”. Podobnie ujmuje to słownik SJP.pl, który jako drugie znaczenie wskazuje „szczegółowa analiza czyjejś osobowości; krytyka”. Pełne definicje można sprawdzić w Słowniku języka polskiego PWN.

Nazwa pochodzi z łaciny i łączy dwa słowa:

• vivus – żywy,
• sectio – cięcie, rozcięcie.

Dosłownie wiwisekcja to więc „cięcie żywego”. Łaciński rdzeń tłumaczy, skąd biorą się pisownie typu „vivisekcja” czy angielskie vivisection. W słownikach języka polskiego hasło występuje w formie wiwisekcja, a SJP.pl notuje je jako słowo dopuszczalne w grach słownych.

Znaczenie dosłowne a potoczne i przenośne

W znaczeniu przenośnym słowo nie ma nic wspólnego z laboratorium. Przykładem jest „wiwisekcja czyjejś osobowości”, czyli jej gruntowne, szczegółowe analizowanie. Portal Polszczyzna.pl przytacza taki przykład z książki Juliana Kornhausera i Adama Zagajewskiego „Świat nieprzedstawiony”, gdzie pada określenie „narcystyczna wiwisekcja duszy”.

Tego samego tytułu użyto w kulturze. „Wiwisekcja” to polski tytuł powieści Patricka White’a The Vivisector w przekładzie Marii Skibniewskiej, opisywanej jako studium życia artysty malarza. Tak nazywa się też album Kazika i Kwartetu ProForma.

Synonimy słowa wiwisekcja

W znaczeniu przenośnym jako wyrazy bliskoznaczne podaje się:

• analiza,
• rozbiór,
• penetracja.

Wyrazy pokrewne to wiwisekcyjny i wiwisekcyjność.

Wiwisekcja człowieka w historii

Zabiegi na żywych ludziach przeprowadzano już w starożytności. W hellenistycznym Egipcie Ptolemeuszy władcy pozwalali nadwornym medykom, takim jak Herofilos i Erasistratos, na sekcje zwłok, a także wiwisekcje na skazańcach i niewolnikach. Dzięki temu lekarze w Aleksandrii zdobyli jak na tamte czasy zaawansowaną wiedzę anatomiczną. Po pożarze Biblioteki Aleksandryjskiej i upadku państw hellenistycznych wiedza ta poszła w zapomnienie, a na szerszą skalę zainteresowano się tymi zagadnieniami dopiero w XIX wieku.

W XX wieku eksperymenty na ludziach prowadziła japońska jednostka 731. Była to jednostka Cesarskiej Armii Japonii zajmująca się bronią biologiczną i chemiczną, która przeprowadzała śmiertelne doświadczenia na ludziach w latach 1937-1945.

Doświadczenia na zwierzętach w XIX wieku i narodziny sprzeciwu

Operacje na zwierzętach bez znieczulenia były kiedyś powszechne. Znanym przykładem z XIX wieku jest francuski uczony Claude Bernard (1813-1878). Wykorzystywał wiwisekcję w badaniach, m.in. wykazał, że soki trzustki odgrywają ważną rolę w trawieniu, i odkrył glikogenotwórczą funkcję wątroby. Jego metody budziły sprzeciw nawet w rodzinie: żona i córki Bernarda były nimi zniesmaczone, a po oficjalnej separacji w 1869 roku żona zaczęła aktywnie działać przeciwko wiwisekcji.

Pod koniec XIX wieku rozwinął się ruch antywiwisekcyjny. Przykładowe wydarzenia z Wielkiej Brytanii:

• 1875 – Frances Power Cobbe zakłada Victoria Street Society, późniejsze National Anti-Vivisection Society,
• 1876 – ustawa Cruelty to Animals Act pozwala przeprowadzać wiwisekcję tylko z odpowiednią licencją państwową,
• 1898 – Cobbe zakłada British Union for the Abolition of Vivisection.

Według Encyclopaedia Britannica ruch antywiwisekcyjny z końca XIX wieku z czasem objął walkę z każdym okrucieństwem wobec zwierząt, a później dał początek ruchowi praw zwierząt.

Spór o doświadczenia na żywych zwierzętach

Wiwisekcja jest przedmiotem protestów obrońców praw zwierząt. Wskazują oni na różnice między gatunkami i postulują zastąpienie doświadczeń metodami alternatywnymi, na przykład badaniami na tkankach czy symulacjami komputerowymi. Samo słowo bywa używane jako pejoratywne określenie wszystkich eksperymentów na żywych zwierzętach, głównie przez organizacje, które się im sprzeciwiają. Praktykujący naukowcy rzadko się nim posługują.

Przykładem stanowiska przeciwników jest europejska inicjatywa STOP VIVISECTION. Organizacja definiuje wiwisekcję szerzej niż słowniki, jako wykorzystywanie żywych zwierząt w badaniach naukowych i testach, a samą praktykę uznaje za nieetyczną i zawodną w odniesieniu do ludzi.

Jak prawo Unii Europejskiej reguluje doświadczenia na zwierzętach

Obecnie w Unii Europejskiej obowiązuje dyrektywa 2010/63/UE dotycząca zwierząt wykorzystywanych w nauce. Najważniejsze informacje o niej:

• podpisano ją 22 września 2010 roku, a stosuje się ją w całej Unii od 1 stycznia 2013 roku,
• uchyliła wcześniejszą dyrektywę 86/609/EWG z 1986 roku,
• chroni żywe kręgowce inne niż człowiek oraz żywe głowonogi,
• jej ostatecznym celem jest całkowite zastąpienie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych i edukacyjnych.

Podstawą dyrektywy jest zasada 3R:

Państwa członkowskie muszą też powołać krajowe komitety doradzające właściwym organom i zespołom do spraw dobrostanu zwierząt. W Polsce działa Krajowa Komisja Etyczna do Spraw Doświadczeń na Zwierzętach.

Najczęściej zadawane pytania

Co to znaczy wiwisekcja?

W znaczeniu dosłownym to zabieg operacyjny na żywym zwierzęciu w celach naukowych lub doświadczalnych. W znaczeniu przenośnym to bardzo dokładna analiza czegoś, na przykład czyjejś osobowości.

Co to jest wiwisekcja człowieka?

To zabieg na żywym człowieku. W starożytnej Aleksandrii medycy przeprowadzali wiwisekcje na skazańcach i niewolnikach, a w XX wieku śmiertelne eksperymenty na ludziach prowadziła japońska jednostka 731.

Jaki jest synonim słowa wiwisekcja?

W znaczeniu przenośnym bliskoznaczne są słowa analiza, rozbiór i penetracja.

Co oznacza wiwisekcja potocznie?

Potocznie tak nazywa się bardzo szczegółową analizę kogoś lub czegoś, np. czyjejś osobowości. Słownik SJP.pl wskazuje w tym znaczeniu także krytykę.

Źródła:

• Słownik języka polskiego PWN – wiwisekcja
• Encyclopaedia Britannica – Vivisection
• Wikipedia – Directive 2010/63/EU